Πριν οι κινηματογραφικές τριλογίες δώσουν πρόσωπο στη Μέση-Γη, πριν το Power Metal γεμίσει δράκους, ξωτικά και σκοτεινούς άρχοντες, υπήρξε μια διαφορετική εποχή.
Στις αρχές της δεκαετίας του ’70, μουσικοί από τη Σουηδία, τη Βρετανία και αργότερα ολόκληρη την Ευρώπη άρχισαν να ανακαλύπτουν τα βιβλία του Tolkien και να μεταφέρουν στις συνθέσεις τους κάτι από τη μαγεία τους. Άλλοτε με άμεσες αναφορές σε χαρακτήρες και τόπους της Μέσης-Γης, άλλοτε πιο διακριτικά, μέσα από εικόνες, ατμόσφαιρες και ιστορίες που θύμιζαν έναν κόσμο αρχαιότερο και μεγαλύτερο από τον δικό μας.
Για το πρώτο μέρος αυτού του αφιερώματος, θέλω να καλύψω όλη την πρώτη δεκαετία του ’70. θα επιστρέψω στα χρόνια 1970 έως 1973. Εκεί όπου ένας Σουηδός μουσικός ονόματι Bo Hansson – μπορείς να διαβάσεις ολόκληρο αφιέρωμα εδώ: https://greekfantasyatlas.gr/before-howard-shore-there-was-bo-hansson/ – τόλμησε να ηχογραφήσει ολόκληρο άλμπουμ εμπνευσμένο από τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, οι Led Zeppelin έκρυβαν αναφορές στη Μέση-Γη μέσα στα τραγούδια τους και καλλιτέχνες όπως οι Barclay James Harvest και οι Styx άρχισαν να προσθέτουν τις δικές τους ηχώ σε αυτό που σήμερα μπορούμε να αποκαλέσουμε την Πρώτη Εποχή της Tolkien μουσικής.
Αυτή είναι η ιστορία εκείνων των πρώτων βημάτων. Πάμε μαζί λοιπόν να ξεκινήσουμε αυτό το ταξίδι με γνωστά αλλά και άγνωστα διαμάντια που αφιέρωσαν τις μελωδίες τους στον Καθηγητή.
Led Zeppelin (1969-1973)
- Ramble On
- Misty Mountain Hop
- The Battle of Evermore
Όταν ο Tolkien μπήκε στα σαλόνια της Rock μουσικής.
Συνεχίζοντας το ταξίδι στα μουσικά μονοπάτια που άφησε πίσω του ο Tolkien, αυτή τη φορά δεν θα μιλήσουμε για μια μπάντα αφιερωμένη στη Μέση-Γη. Θα μιλήσουμε για κάτι ίσως πιο σημαντικό. Για τη στιγμή που ο Tolkien άρχισε να περνά μέσα στη σύγχρονη μουσική. Στα τέλη της δεκαετίας του ’60 και στις αρχές του ’70, ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών γνώριζε μια πρωτόγνωρη αναγέννηση. Νέοι άνθρωποι ανακάλυπταν τα βιβλία, τα διάβαζαν ξανά και ξανά, αντάλλασσαν φθαρμένα αντίτυπα και συζητούσαν για τη Μέση-Γη όπως άλλοι συζητούσαν για πολιτική ή φιλοσοφία. Ανάμεσα σε αυτούς βρισκόταν και ο Robert Plant. Ο Robert Plant είναι φανατικός αναγνώστης Tolkien.
Αν ακούσεις προσεκτικά τους πρώτους δίσκους των Led Zeppelin, θα ανακαλύψεις κάτι παράξενο αλλά θα συμφωνίσεις: Μέσα σε τραγούδια για ταξίδια, έρωτες και μυστήρια, εμφανίζονται ξαφνικά ονόματα και εικόνες βγαλμένες κατευθείαν από τις σελίδες του Tolkien. Στο Ramble On συναντάμε τη Mordor και τον Gollum. Στο Misty Mountain Hop ο τίτλος παραπέμπει άμεσα στα Misty Mountains του Hobbit – λύνω μυστήρια, ξέρω. Στο The Battle of Evermore η επιρροή γίνεται ακόμη πιο εμφανής. Το τραγούδι μοιάζει σχεδόν με έναν λαϊκό θρύλο της Μέσης-Γης που μεταφέρθηκε στον κόσμο της folk rock μουσικής. Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι οι Led Zeppelin δεν προσπάθησαν ποτέ να γίνουν “Tolkien band”. Δεν έγραψαν concept album. Φαντάσου όμως να γράφανε. Δεν αφηγήθηκαν την ιστορία του Frodo. Δεν έντυσαν τη μουσική τους με φανταστικές περσόνες.Ο Tolkien εμφανίζεται στους στίχους τους όπως εμφανίζεται ένα αγαπημένο βιβλίο στη ζωή ενός ανθρώπου. Όχι ως θέμα. Ως επιρροή. Εδώ θα ταυτιστώ σαν εικαστικός.
Και να σου πω και κάτι; Ίσως γι’ αυτό οι αναφορές αυτές άντεξαν στον χρόνο. Πολύ πριν οι κινηματογραφικές τριλογίες φέρουν τη Μέση-Γη σε εκατομμύρια θεατές, ο Robert Plant είχε ήδη ανοίξει ένα μικρό παράθυρο προς τον κόσμο του Καθηγητή μέσα από μερικά από τα σημαντικότερα τραγούδια της rock μουσικής. Σίγουρα δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Tolkien ενέπνευσε έναν μουσικό. Ήταν όμως μία από τις πρώτες φορές που η Μέση-Γη ακούστηκε από εκατομμύρια ανθρώπους μέσα από τα ηχεία ενός rock συγκροτήματος.
Trivia: Oι Zep είναι από τις αγαπημένες μου μπάντες και θα κρατηθώ διακριτικά να πω πως από αυτά τα τρία τραγούδια, το αγαπημένο μου είναι το The Battle of Evermore και εδώ βάζω τελεία για να μη ξεφύγω.
Black Sabbath – The Wizard (1970)
Η αμφιλεγόμενη “σκιά του Gandalf”
Πριν ξεκινήσεις να φωνάζεις: Το “The Wizard” των Black Sabbath από το άλμπουμ Black Sabbath (1970) δεν είναι επιβεβαιωμένα τραγούδι για τον Gandalf! Όμως… Είναι σχεδόν αδύνατον να μη σκεφτεί κανείς τον Gandalf όταν ακούει τους στίχους. Μόνο εγώ; Εδώ το πρόβλημα είναι ότι πολλοί το παρουσιάζουν ως: “Το πρώτο τραγούδι για τον Gandalf.” Και αυτό δεν τεκμηριώνεται. Οι ίδιοι οι Sabbath δεν έχουν δηλώσει ξεκάθαρα ότι το έγραψαν για τον Gandalf. Αυτό που μπορώ να πω με ασφάλεια είναι το τραγούδι κυκλοφόρησε την ίδια εποχή που ο Tolkien γνώριζε τεράστια δημοτικότητα στη νεανική κουλτούρα, και η φιγούρα του σοφού μάγου που περιγράφεται στους στίχους θυμίζει έντονα τον Gandalf. Ας το ξακαθαρίσω ακόμη μια φορά. Δεν είναι όλες οι μουσικές συναντήσεις με τον Tolkien τόσο ξεκάθαρες όσο η Galadriel των Barclay James Harvest ή το Rivendell των Rush που θα διαβάσεις παρακάτω.
Μερικές φορές βρίσκονται σε μια γκρίζα ζώνη μεταξύ έμπνευσης και ερμηνείας και θεωρώ μία από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις είναι το The Wizard. Σκέψου λίγο, είναι δύσκολο να αγνοήσει κανείς τις ομοιότητες. Οι στίχοι περιγράφουν μια μυστηριώδη φιγούρα μάγου που φέρνει σοφία, καθοδήγηση και ελπίδα σε όσους τον ακολουθούν. Για πολλούς ακροατές της εποχής, η σύνδεση με τον Gandalf ήταν σχεδόν αυτονόητη – θέλω να πιστεύω. Είτε η πρόθεση των δημιουργών ήταν αυτή είτε όχι, το τραγούδι αποτυπώνει κάτι που χαρακτήριζε ολόκληρη τη δεκαετία του ’70. Η φαντασία, οι μύθοι και οι κόσμοι πέρα από την καθημερινότητα είχαν αρχίσει να βρίσκουν τη θέση τους μέσα στη rock μουσική. Και ίσως αυτό να είναι τελικά πιο σημαντικό από το αν ο μάγος του τραγουδιού είναι πράγματι ο Gandalf. Είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο πολλοί μουσικοί αντιλαμβάνονταν τον μύθο, το ταξίδι και την ίδια τη μορφή του ήρωα. Κάπου εδώ σταματάω γιατί το αφιέρωμα θα καταλείξει να είναι για τους Black Sabbath και στο πόσο γέννησαν τα πάντα στον σκληρό ήχο.
Trivia: Όταν άκουσα για πρώτη φορά το The Wizard ήταν πολύ πριν ανακαλύψω τον Τόλκιν, και αποτελεί μέχρι και σήμερα ένα από τα αγαπημένα μου κομμάτια του δίσκου – αναρωτιέμαι γιατί άραγε.
Genesis – Stagnation (1970)
Πρώιμο κομμάτι του συγκροτήματος, επηρεασμένο από τον χαρακτήρα του Gollum.
Πριν μου πεις “ό,τι μου θυμίζει Tolkien το βάζω μέσα” να σε προλάβω. Καμία συζήτηση για τη σχέση του Tolkien με το progressive rock δεν μπορεί να αγνοήσει τους Genesis. Όχι επειδή τους λατρεύω, αλλά παρότι το συγκρότημα δεν έγραψε ποτέ κάποιο τραγούδι αφιερωμένο στη Μέση-Γη, πολλοί φίλοι του Tolkien, σε αυτούς κι εγώ, έχουν κατά καιρούς αναγνωρίσει στα πρώτα τους άλμπουμ μια παρόμοια αίσθηση μυθολογίας, περιπλάνησης και χαμένων κόσμων. Η εποχή των Trespass, Nursery Cryme και Foxtrot μοιραζόταν με τα βιβλία του Tolkien μια κοινή αγάπη για το παραμύθι, το μυστήριο και το φανταστικό. Ίσως γι’ αυτό οι Genesis εμφανίζονται συχνά σε συζητήσεις γύρω από τη μουσική της Μέσης-Γης, ακόμη κι αν οι αναφορές τους στον Καθηγητή δεν υπήρξαν ποτέ άμεσες. Δεν είναι Tolkien μουσική. Είναι όμως μουσική που πολλοί αναγνώστες του Tolkien νιώθουν σαν να ανήκει στον ίδιο κόσμο. Το κομμάτι είναι ένα οκτάλεπτο έπος, βάλε το να το ακούσεις χθες.
Trivia: Όταν δουλεύω στο στούντιο τα βινύλια των Genesis αποτελούν συχνά το soundtrack του δωματίου και των καμβάδων.
Argent – Lothlorien (1971)
Ένα βαρύ, οργανικό κομμάτι αφιερωμένο στο δάσος της Galadriel.
Οι Argent είναι από αυτά τα μικρά διαμάντια που ταιριάζουν γάντι στη στήλη και μάλιστα νιώθω σαν μια τέλεια πάσα μετά τους Genesis αν ήμουν dj. Ούτε οι Argent ήταν Tolkien μπάντα αλλά εδώ αποδεικνύουν και αυτοί πόσο βαθιά είχε εισχωρήσει ο Tolkien στη rock κουλτούρα των ’70s. Και εδώ υπάρχει κάτι πολύ ενδιαφέρον για το Echoes of Middle-earth:Οι περισσότεροι μουσικοί που εμπνεύστηκαν από τον Tolkien πήγαν:
- στη Mordor,
- στις μάχες,
- στους ήρωες.
Οι Argent διάλεξαν το Lothlórien. Διάλεξαν δηλαδή έναν τόπο. Αυτό τους φέρνει πολύ πιο κοντά στο πνεύμα του Rivendell των Rush ( που θα διαβάσεις στο δεύτερο μέρος) παρά στους Led Zeppelin. Αν οι Led Zeppelin έφεραν τη Mordor και τον Gollum στη rock μουσική, οι Argent επέλεξαν ένα πολύ διαφορετικό μονοπάτι. Στο άλμπουμ Nexus του 1974 που συναντάμε το Lothlórien, είναι ένα κομμάτι εμπνευσμένο από το ελφικό βασίλειο της Galadriel. Και μόνο η επιλογή του τίτλου λέει πολλά για τον τρόπο που οι μουσικοί της εποχής διάβαζαν τον Tolkien. Εδώ στρέφουν το βλέμμα τους σε έναν τόπο ηρεμίας, ομορφιάς και διαχρονικότητας.
Να στο πω διαφορετικά για να καταλάβεις τη διαφορά: Στις αρχές της δεκαετίας του ’70, η Μέση-Γη δεν είχε ακόμη αποκτήσει τη σημερινή κινηματογραφική της μορφή. Υπήρχε κυρίως στη φαντασία των αναγνωστών, και το δάσος Lothlórien αποτελούσε για πολλούς ένα σύμβολο ενός κόσμου πιο αργού, πιο σοφού και πιο κοντά στη φύση. Ακούγοντας το κομμάτι σήμερα, δεν έχει κανείς την αίσθηση ότι οι Argent προσπαθούν να αφηγηθούν μια ιστορία από τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. Περισσότερο μοιάζει σαν να επιχειρούν να μεταφέρουν τη γαλήνη και το μυστήριο ενός τόπου που, όπως και ο ίδιος ο Tolkien, συνεχίζει να ασκεί γοητεία δεκαετίες μετά τη δημιουργία του.
Trivia: Εμένα πάντα θα μου θυμίζει ότι οι πρώτες μουσικές αναφορές στον Tolkien δεν γεννήθηκαν μέσα από τις μάχες της Μέσης-Γης, αλλά μέσα από την ομορφιά των τόπων της. Αν παρακολουθείς τυχαία ή τακτικά την τέχνη μου, κατάλαβες μόλις το λόγο που επιθυμώ να φτιάχνω περισσότερο τοπία.
Barclay James Harvest – Galadriel (1971)
Μελωδικό κομμάτι, αφιερωμένο στην Κυρά του Lothlórien
Μιλώντας για την Galadriel… Την ίδια εποχή όπου ο Bo Hansson επιχειρούσε να μετατρέψει ολόκληρο τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών σε μουσική, οι Barclay James Harvest διάλεξαν να επικεντρωθούν σε μία από τις πιο εμβληματικές μορφές της Μέσης-Γης. Το ομώνυμο τραγούδι από το άλμπουμ Once Again του 1971 αποτελεί μία από τις πρώτες άμεσες μουσικές αναφορές στον κόσμο του Tolkien που εμφανίστηκαν στην progressive rock σκηνή. Αυτό που ξεχωρίζει είναι πως το τραγούδι δεν προσεγγίζει τη Galadriel ως ηρωίδα ή μυθική βασίλισσα. Την προσεγγίζει περισσότερο ως σύμβολο ομορφιάς, σοφίας και ενός κόσμου που αργά χάνεται.
Πίσω από τις μάχες και τις περιπέτειες, αναγνώριζαν μια βαθιά νοσταλγία για κάτι όμορφο που απομακρύνεται. Ένα συναίσθημα που διαπερνά τόσο τη μουσική των Barclay James Harvest όσο και τις τελευταίες σελίδες του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. Το Galadriel παραμένει μέχρι σήμερα ένα μικρό αλλά σημαντικό κομμάτι της ιστορίας που συνδέει το progressive rock με τη Μέση-Γη. Αφήνω τους στίχους παρακάτω για να καταλάβεις την ομορφιά, έχω εξαντλήσει τον γραπτό μου λόγο να στο μεταφέρω.
She comes up with the morning sun
And tells me life has just begun
Oh, what it is to be young
And in the early evening light
She brings me flowers from the sun
Oh what it is to be young
And if you see her you will know
She’s like a shadow
Falling softly on the snow
And in the early evening light
She brings me flowers for the night
Oh what it is to be young
And if you see her you will know
She’s like a shadow
Falling softly on the snow
And in the early evening light
She brings me flowers for the night
Oh what it is to be young
John Sangster – The Hobbit Suite (Άλμπουμ) 1973
Ολόκληρο τζαζ άλμπουμ βασισμένο στην ιστορία του Bilbo Baggins.
Ενώ οι περισσότερες αναφορές στον Tolkien τη δεκαετία του ’70 προέρχονταν από τον χώρο του rock και του progressive rock, ο Αυστραλός John Sangster ακολούθησε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Με το The Hobbit Suite και τα έργα που ακολούθησαν, επιχείρησε να μεταφέρει τον κόσμο του Tolkien στη γλώσσα της jazz. Ίσως να μην απέκτησε ποτέ την αναγνωρισιμότητα των Bo Hansson ή Rush, όμως η ύπαρξη αυτών των συνθέσεων αποδεικνύει πόσο μακριά είχε ήδη ταξιδέψει η επιρροή της Μέσης-Γης.Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’70, ο Tolkien δεν ενέπνεε πλέον μόνο rock μουσικούς. Είχε γίνει πηγή έμπνευσης για καλλιτέχνες διαφορετικών χωρών, διαφορετικών μουσικών παραδόσεων και διαφορετικών τρόπων έκφρασης.. Για αυτό θεωρώ ότι πρέπει να του δώσω μια αναφορά. Για αυτό και η στήλη λέγεται άλλωστε Echoes.
To be continued.