Σήμερα η στήλη μας είναι αφιερωμένη στην εορτή της μητέρας, του πλάσματος
αυτού που είναι υπεύθυνο για τη δημιουργία, αλλά όχι μόνο, της ζωής. Είναι
υπεύθυνη, εκτός από τη σύλληψη, για την εμφύσηση ιδεών, για την ανατροφή αλλά
και για τη σταθερότητα της οικογένειας και της κοινωνίας. Σε αρκετές πρώιμες
κοινωνίες, άλλωστε, η μητρική γραμμή, η γονιμότητα και η γυναικεία μορφή είχαν
ισχυρό συμβολικό ή κοινωνικό βάρος. Έκτοτε, έχουμε απομακρυνθεί από αυτό το
μοντέλο και δυστυχώς, μέχρι και πριν από λίγα χρόνια, στις λεγόμενες δυτικές
κοινωνίες η μητέρα, ως ειδικότερη έκφανση της γυναίκας, μπήκε στο περιθώριο και
δεν απολάμβανε την αναγνώριση που της άξιζε.
Όπως είχαμε αναλύσει και με τον φίλο μου τον Μάριο Κουτσούκο, σε ένα επεισόδιο
της σειράς «Στη Σκιά του Yggdrasil» μέσα από το κανάλι μου «Παραμύθια και
Ιστορίες από την Ευρώπη, την Ελλάδα και τον κόσμο όλο», η σκανδιναβική
κοινωνία, παρ’ όλο που από μια επιφανειακή άποψη σε κάποιον μη ειδικό φαίνεται
«βάρβαρη», δεν ήταν τέτοια στην πραγματικότητα. Και αυτό γιατί στη μυθολογία
τους, πέραν από τις καταγεγραμμένες ιστορικές αναφορές ασφαλώς, οι γυναικείες
θεότητες, οι Ασύνιουρ (Ásynjur), κατείχαν σημαντικότατους ρόλους και
αρμοδιότητες. Ενδεικτικά, η Ίντουν (Iðunn) φύλαγε τα μήλα της νεότητας, από τα
οποία εξαρτιόταν η ανανέωση της νεότητας των θεών, ενώ η Φρέγια (Freyja) δεχόταν
τους μισούς από τους πεσόντες στη μάχη, με τους υπόλοιπους να ανήκουν στον Όντιν
(Óðinn).
Σήμερα θα σας γράψω για τη βασίλισσα των Θεών, τη Φρίγγα (Frigg), η οποία
ενσαρκώνει τον ρόλο της Μητέρας στο πάνθεον των Άεζιρ (Æsir).
Η Φρίγγα, λοιπόν, είναι σύζυγος του Όντιν. Δεν κάθεται στο περιθώριο των ιστοριών,
όπως η «δική μας» Ήρα, ούτε επιδίδεται σε μικροπρεπείς πράξεις αντεκδικήσεως
απέναντι στα «νόθα» παιδιά του συζύγου της. Μπορούμε να πούμε ίσως ότι η
συμβίωση με τα πολλά αυτά τέκνα του συζύγου της είναι αρκετά ομαλή και
αρμονική. Ως μητέρα του Μπάλντερ (Baldr), όταν ο υιός της, ο πλέον αγνός και
λαμπρός των θεών, αρχίζει να βλέπει εφιαλτικά όνειρα ότι έρχεται το τέλος του, όπως
αναφέρεται στο Gylfaginning, κεφάλαιο 49, και στο Baldrs draumar της Ποιητικής
Έντα, προκειμένου να τον προστατέψει, λαμβάνει δεσμευτικούς όρκους από όσα
αντικείμενα μπορούν να τον βλάψουν. Οι πηγές μας αναφέρουν τα εξής υλικά:
Φωτιά, νερό, μέταλλα, πέτρες, δηλητήρια, ζώα, ερπετά και αρρώστιες. Όλα δίνουν
τον λόγο τους ότι δεν θα βλάψουν τον Μπάλντερ. Βλέπετε, στη Σκανδιναβική
Μυθολογία, όλοι κινδυνεύουν από θάνατο, ακόμη και οι ίδιοι οι θεοί. Μόνο σε ένα
πλάσμα δεν καταδέχεται να απευθυνθεί: στο ταπεινό γκι, τον Μιστιλτέιν
(Mistilteinn).
Και αυτό θα είναι το μοιραίο σφάλμα της.
Θεωρώντας το πολύ μικρό και ασήμαντο, για την ακρίβεια πολύ νεαρό, καθώς η πηγή
χρησιμοποιεί τη λέξη ungr, αμελεί να λάβει και από αυτό υπόσχεση. Έτσι, ο Θεός της
Σκανταλιάς, ο Λόκι (Loki), φτιάχνει από αυτό το φυτό το μοιραίο βλήμα.
Στο μεταξύ, οι θεοί έχουν επιδοθεί σε ένα παιχνίδι, όπου ο καθένας πετάει ό,τι βρει
στον Μπάλντερ, ο οποίος, όντας πρακτικά και ουσιαστικά άτρωτος, στέκεται
ακίνητος και συμμετέχει στο παιχνίδι ως στόχος. Ο Λόκι πλησιάζει τον τυφλό θεό
Χοθ (Hǫðr), ο οποίος κάθεται μόνος του σε ένα απόμακρο σημείο, και τον ρωτάει για
ποιον λόγο δεν συμμετέχει και αυτός στο παιχνίδι. Ο Χοθ απαντάει ότι δεν μπορεί,
λόγω της τυφλότητάς του, και έτσι ο Λόκι προσφέρεται να τον βοηθήσει.
Το βλήμα από το γκι, τον Μιστιλτέιν, βρίσκει τον Μπάλντερ και τον θανατώνει σε
μια στιγμή.
Ο πόνος σε όλα τα βασίλεια είναι ανείπωτος.
Η Φρίγγα κάνει το αδύνατο. Επιστρατεύεται ο Χέρμοντ (Hermóðr), γιος του Όντιν
και αδελφός του Μπάλντερ, ο οποίος αποφασίζει να κατέβει στον τόπο της Χελ (Hel),
μέσα στο Νιφλχαιμ (Niflheim), και μεταφέρει την απαίτηση των θεών: ο Μπάλντερ
πρέπει να επιστρέψει μεταξύ των ζωντανών.
Η Χελ, ως κόρη του Λόκι, δεν έχει τον ρόλο που θα περίμενε κάποιος. Δεν
προσχωρεί στο μέρος του πατέρα της. Λογίζεται μεταξύ των μορφών που επιτελούν
κοσμικό ρόλο, χωρίς να μπαίνει στη διαδικασία των αντιπαλοτήτων και των
στρατοπέδων. Ζυγίζοντας, λοιπόν, την κατάσταση, διακηρύσσει ότι ο Μπάλντερ θα
επιστρέψει στον κόσμο των ζωντανών, εάν όλα τα πλάσματα της Δημιουργίας χύσουν
ένα δάκρυ για αυτόν.
Η Φρίγγα, εκτός από όλα όσα είναι δυνατό να κάνει μια μητέρα, κάνει και τα
αδύνατα. Οι θεοί στέλνουν αγγελιαφόρους σε όλο τον κόσμο, ώστε κάθε τι ζωντανό
και άψυχο να κλάψει για τον Μπάλντερ. Και το κάνουν όλα, μέχρι που οι
αγγελιαφόροι βρίσκουν σε ένα σπήλαιο μια γιγάντισσα, τη Θοκ (Þökk), η οποία
αρνείται να κλάψει. Ο Σνόρρι (Snorri), ο συγγραφέας της Πεζής Έντα, η οποία
αναφέρεται και ως Snorra Edda, προσθέτει πως πολλοί θεωρούν ότι η Θοκ ήταν ο
ίδιος ο Λόκι μεταμορφωμένος.
Αυτό αποτελεί και την επισφράγιση πλέον του γεγονότος ότι ο θάνατος του
Μπάλντερ είναι αμετάκλητος.
Τούτο αποτελεί και τον προάγγελο του Ράγκναροκ (Ragnarök), του τέλους του
σύμπαντος.
Μην ανησυχείτε όμως, αυτό δεν είναι το τέλος. Δεν πρόκειται να αναφερθώ
περαιτέρω σε αυτό, διότι σήμερα αναφερόμαστε στη Φρίγγα.
Στη Λοκασένα (Lokasenna, στροφή 28), ο Λόκι της θυμίζει χλευαστικά και με
ιδιαίτερη κακεντρέχεια τον χαμό του Μπάλντερ, καυχώμενος ότι ο ίδιος φταίει για
αυτόν. Η Φρίγγα μένει όμως σιωπηλή.
Σήμερα, στη γιορτή της μητέρας, η Φρίγγα βρίσκεται στη χώρα της, την οποία οι
πηγές μας αναφέρουν ότι ονομάζεται Φένσαλιρ (Fensalir), που σημαίνει βαλτώδες ή
ελώδες παλάτι, και εκεί συνεχίζει να θρηνεί.
Για ποιον λόγο όμως μια τόσο σημαντική θεά κατοικεί σε έναν τέτοιο τουλάχιστον
φαινομενικά ζοφερό τόπο;
Οι μελετητές δεν έχουν καταλήξει σε κοινή ερμηνεία για την κατοικία της Φρίγκας σε
υγρό τόπο.
Ο Άντον Έντζαρντι το 1882 πρότεινε ότι υφίσταται σύνδεση με την αρχαία λατρεία
πηγών και με τις παραδόσεις περί βάλτων που οδηγούν στο βασίλειο της γερμανικής
Χόλντα, ενός φολκλορικού – δαιμονικού πλάσματος, αν και ο Τζον Λίντοου και ο
Ρούντολφ Σίμεκ αντιμετωπίζουν την υπόθεση με σκεπτικισμό. Μία δεύτερη γραμμή,
με αφετηρία τους Μαλέ και Σκοτ και επέκταση από τον Χένρι Άνταμς Μπέλοους,
μεταφράζει το fen ως «θάλασσα» και διαβάζει τη Φρίγκα ως ηλιακή θεά, με το
Φένσαλιρ να συμβολίζει τη δύση του ήλιου κάτω από τον ωκεάνιο ορίζοντα.
Ο Λίντοου παρατηρεί ότι υφίσταται ομοιότητα του Φένσαλιρ με τους Σόκβαμπεκρ
(Sökkvabekkr) της θεάς Σάγκας (Sága) και θεωρεί πως η Σάγκα είναι ουσιαστικά ένα
άλλο όνομα της Φρίγκα, ενώ ο Στέφαν Γκρούντι βλέπει στις δύο μορφές παρηχητικές
παραλλαγές για τις ανάγκες της σκαλδικής ποίησης.
Η Μπριτ-Μάρι Νέστρομ, τέλος, συνδέει το Φένσαλιρ με τη γονιμότητα και αναφέρει
τη Νέρθους (Nerthus) του Τάκιτου, καθιστώντας το στοιχείο του νερού σύμβολο
ζωής και αναπαραγωγής.
Όλες οι ερμηνείες, ανεξάρτητα από τη μεταξύ τους απόσταση, τοποθετούν τη Φρίγγα
σε μία ζώνη μετάβασης, εκεί όπου μία θεά που γνωρίζει το πεπρωμένο και θρηνεί τον
γιο της, βρίσκει τον φυσικό της χώρο.
Η σκανδιναβική παράδοση τοποθέτησε τη μητρική αγάπη σε μια αίθουσα, η οποία
βρίσκεται σε ένα έλος, μακριά από τις χρυσές αίθουσες των άλλων θεών.
Και ίσως αυτό συμβολίζει τη δύναμη της μητέρας, που στέκεται όρθια ακόμη και
όταν όλοι οι άλλοι θα κατέρρεαν.
Σήμερα, στη γιορτή της μητέρας, η μορφή της Φρίγγα μάς υπενθυμίζει πόσο μεγάλη
είναι η αγάπη και η αντοχή που χαρακτηρίζουν τη μητρότητα.
Μια θεά που κινεί ουρανό και γη για το παιδί της, που ζητάει από κάθε πλάσμα της
Δημιουργίας να σταθεί στο πλευρό της, δείχνει ότι η μητρική αγάπη δεν γνωρίζει
όρια ούτε εμπόδια.
Σε όλες τις μητέρες, χρόνια πολλά από εμάς! Τα λέμε σύντομα!