Σήμερα θα σας μιλήσω για μία ακόμη ιστορία, για μία μορφή συνυφασμένη με τον μύθο και τις παραδόσεις όχι μόνο της χώρας από την οποία προέρχεται αλλά ολόκληρης της ευρωπαϊκής παράδοσης.
Στη χώρα μας βέβαια η διάδοση αυτού του μύθου υπήρξε περιορισμένη και οι μύστες της σχετικής παράδοσης μετρημένοι στα δάχτυλα. Σε αυτό λοιπόν το κείμενο επιτρέψτε μου να σας μιλήσω για μία αγαπημένη μου μυθική, και ενδεχομένως ιστορική, προσωπικότητα. Τον βασιλιά Αρθούρο, τον βασιλιά του παρελθόντος και του μέλλοντος, όπως μας λέει η περίφημη φράση που είναι γραμμένη στον επιτάφιό του στο Άβαλον, “Rex quondam rexque futurus”.
Ο βασιλιάς Αρθούρος είναι μία μυθική μορφή η οποία εμφανίζεται μέσα από αντικρουόμενες διηγήσεις χτισμένες σε διαφορετικά χρονικά στρώματα. Η βασικότερη πηγή που έχουμε είναι ο Geoffrey of Monmouth, ελληνιστί Γοδεφρείδος του Μονμάουθ, ένας κληρικός του 12ου αιώνα τον οποίο συνηθίζουμε να θεωρούμε Ουαλό λόγω της σύνδεσής του με το Μονμάουθ, αν και η ακριβής του καταγωγή παραμένει αμφισβητούμενη και κάποιοι μελετητές τον θέλουν περισσότερο βρετονικής ή νορμανδικής παιδείας. Ο Γοδεφρείδος έγραψε γύρω στο 1136 το έργο “Ιστορία των Βασιλέων της Βρετανίας”, όπου εξιστορεί μία φανταστική γενεαλογία των Βρετανών ως απογόνων των Τρώων.
Η ιστορία αυτή, μολονότι ο ίδιος ο Γοδεφρείδος ισχυρίζεται ότι είναι αληθινή και υποτίθεται ότι βασίστηκε σε κάποιο παλαιό βρετανικό χειρόγραφο που του παρέδωσε ο φίλος του Walter of Oxford, έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί κατά βάση πλαστό αφήγημα. Παρόλα αυτά εμπεριέχει αρκετά αληθινά στοιχεία και αξιοποιεί ψήγματα προγενέστερων πηγών, όπως τον Γίλδα τον 6ο αιώνα και κυρίως τον Νέννιο, στον οποίο ήδη εμφανίζεται ο Αρθούρος ως dux bellorum, ως ηγέτης δηλαδή που νικά σε δώδεκα μάχες τους Σάξονες εισβολείς.
Σε αυτή τη διήγηση ο Αρθούρος δεν είναι όπως τον έχουμε καταλάβει, όπως τον έχουμε παραλάβει δηλαδή μέσα από τις ταινίες και τη σύγχρονη λαϊκή κουλτούρα. Δεν είναι ο μεσαιωνικός βασιλιάς που απαστράπτει μέσα σε μία ρομαντικού τύπου διήγηση. Είναι ένας μεταρωμαϊκός ηγέτης βρετανικής καταγωγής ο οποίος γεννιέται μέσα από έναν κύκλο προδοσίας και αίματος, ενώ η μαγεία και η υπόγεια σοφία του Μέρλιν τον συντροφεύουν στο μεγαλύτερο μέρος της διήγησης.
Σε αυτό το στάδιο, και αυτό είναι κάτι που πολλοί δεν το γνωρίζουν, δεν υπάρχει ο Λάνσελοτ, δεν υπάρχει Στρογγυλή Τράπεζα καθώς οι διηγήσεις αυτές είναι μεταγενέστερες. Τη Στρογγυλή Τράπεζα τη συναντάμε πρώτη φορά γύρω στο 1155, στο Roman de Brut του Νορμανδού Wace, που μετέφερε ουσιαστικά τον Γοδεφρείδο στα γαλλικά και πρόσθεσε δικά του στοιχεία. Ο Λάνσελοτ έρχεται λίγο αργότερα, γύρω στο 1180, μέσα από τον Γάλλο τροβαδούρο Chrétien de Troyes και το ποίημά του “Ο Ιππότης του Κάρου” (Lancelot, le Chevalier de la Charrette).
Κάπου εδώ να πούμε ότι η ιστορία του Αρθούρου, και του Λάνσελοτ τουλάχιστον, είναι η ιστορία έτσι όπως την έχει διηγηθεί ο Άγγλος Τόμας Μάλορι μέσα από το έργο “Ο Θάνατος του Αρθούρου”, γραμμένο γύρω στο 1469 και τυπωμένο από τον Caxton το 1485, λίγο πριν από το τέλος του Μεσαίωνα. Ο Μάλορι συνθέτει παλαιότερες πηγές, κυρίως τον γαλλικό Κύκλο της Βουλγάτας και τη Μετα-Βουλγάτα, δύο σημαντική πεζά κείμενα της αρθουριανής παράδοσης του 13ου αιώνα.
Αλλά να μη σας κουράσω με λεπτομέρειες.
Ο βασιλιάς Αρθούρος είναι μία μορφή που ενσαρκώνει όλα τα ιδανικά του ευγενούς ανθρώπου και του ιππότη, και ίσως αυτή η συγκέντρωση τόσων πολλών και τόσο ποιοτικών χαρακτηρισμών σε ένα πρόσωπο να είναι ο λόγος που τον κάνει πανανθρώπινο σύμβολο. Σίγουρα στις ιστορικές διηγήσεις υπάρχει η ανάμνηση κάποιου ηγέτη ο οποίος ένωσε κάποτε όλη τη Βρετανία ενάντια σε ξένους εισβολείς. Οι ιστορικοί έχουν προτείνει διάφορους υποψηφίους, από τον Ριόθαμο του 5ου αιώνα μέχρι τον Αμβρόσιο Αυρηλιανό που τον αναφέρει ο Γίλδας, χωρίς όμως καμία ταύτιση να έχει αποδειχθεί.
Μάλιστα στο αρχαιότερο ίσως ποίημα όπου ακούμε το όνομά του, στο ουαλικό Y Gododdin, ένας πολεμιστής που λεγόταν Gwawrddur επαινείται επειδή τάιζε μαύρα κοράκια στα τείχη ενός φρουρίου, αν και, λέει το ποίημα, δεν ήταν Αρθούρος. Δηλαδή ήδη πολύ νωρίς ο Αρθούρος λειτουργεί ως μέτρο σύγκρισης γενναιότητας. Οπότε ίσως όλο αυτό έχει και κάποια ιστορική βάση.
Παρόλα αυτά, για να πιστέψεις σε κάτι δεν χρειάζεται να αποδείξεις πάντα ότι υπήρξε. Εδώ η λογική δεν συγκρούεται με το παράλογο ούτε το υπέρλογο ταυτίζεται με το παράλογο.
Το υπέρλογο είναι απλά κάτι διαφορετικό από το λογικό.
Και κάπως έτσι ο θρύλος του Αρθούρου, αυτή η μαγευτική διήγηση μεταξύ ιστορίας, παράδοσης και μύθου, έρχεται και είναι πάντα επίκαιρη.
Για όσους έφτασαν έως εδώ, να πω ότι πριν από λίγες μέρες, παρέδωσα στον εκδοτικό οίκο το χειρόγραφο της μετάφρασης μου για το έργο του Γοδεφρείδου που σας ανέφερα αρχικά και νιώθω αρχικά ανακουφισμένος, μετά από μία τέτοια προσπάθεια μηνών, και κατά δεύτερον αγωνιώ, προκειμένου να το δω τυπωμένο, να το παραλάβω και να πάρω τις ανάλογες «κριτικές» από όλους εσάς. Νιώθω επίσης βαριά την ευθύνη που ένα τέτοιο έργο, για περίπου 11 αιώνες έμεινε αμετάφραστο στα Ελληνικά, και αισιοδοξώ η απόδοσή μου να είναι αντάξια της αξίας του.
Μέχρι την επόμενη φορά,