Ο αγαπημένος μας Καθηγητής, ο οποίος σαν σήμερα συμπληρώνει 53 έτη εκδημίας, μας
παρέδωσε ένα έργο το οποίο υπερβαίνει κατά πολύ το επίπεδο ενός λογοτεχνικού έργου. Αυτό
φυσικά είναι γνωστό για όσους έχουν μελετήσει το έργο του και δεν είναι τυχαίο άλλωστε που
ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών είναι το λογοτεχνικό βιβλίο με τις περισσότερες πωλήσεις στον
20 0 αιώνα.
Σήμερα θα επισκεφτούμε την έννοια του «Βόρειου Θάρρους» ή της «Βόρειας Ανδρείας»
(northern theory of courage όπως το αναφέρει ο Τόλκιν), το δείγμα αυτό αρετής που
παρατηρείται στη σκανδιναβική και παλαιοαγγική μυθολογική παράδοση. Πρόκειται για ένα
ηρωικό ιδεώδες το οποίο συναντούμε τόσο στα παλαιοσκανδιναβικά, όσο και στα
παλαιοαγγλικά κείμενα, σύμφωνα με το οποίο ο ήρωας καταλαμβάνεται από μια
αποφασιστικότητα, η οποία τον οδηγεί στον να τηρεί τις δεσμεύσεις του ακόμη και όταν
αντιμετωπίζει βέβαιη ήττα και η αξία των πράξεων του, κρίνεται από τη στάση του απέναντι
στους κινδύνους και όσων υπερασπίζεται.
Στη Σκανδιναβική παράδοση, το ηρωικό ιδεώδες του Βορείου Θάρρους αποτυπώνεται έκδηλα
στο Ragnarok, προσδίδοντας έτσι στην έννοια και κοσμικές διαστάσεις. Στο ποίημα Vοluspa,
το οποίο είναι το πρώτο ποίημα της Ποιητικής Έντα, προαναγγέλλεται η θανατηφόρα
κατάληξη για τον Όντιν μετά τη μάχη του ιδίου με τον Λύκο Φένριρ, όπως και η κατάληξη του
Θωρ μετά τη μάχη του με το κοσμικό Ερπετό. Σε αυτό το πλαίσιο, οι θεοί αντιμετωπίζουν τους
φοβερούς αυτούς αντιπάλους, γνωρίζοντας το προδιαγεγραμμένο τους τέλος, παρ’όλα αυτά
δεν υποχωρούν και συνεχίζουν προς τη πορεία αυτή. Οι σκηνές αυτές προσφέρουν μια
ανάγνωση των επών αυτών ως επιμονή απέναντι στη μοίρα, ως μια πράξη ηρωικής
αντίστασης απέναντι στα προγραμμένα. Στο τέλος του ποιήματος, περιγράφεται η ανάδυση
ενός νέου κόσμου μετά τη καταστροφή και έτσι ο θάνατος των θεών συνυπάρχει με τη
προοπτική αναγέννησης του κόσμου.
Στο δεύτερο ποίημα της Ποιητικής Έντα, το Havamal (τα λόγια του Υψηλού, ένα ποίημα που
μεταφέρει συμβουλές του ίδιου του Όντιν), περιγράφεται η φήμη που αφήνει ο άνθρωπος
μετά το θάνατό του, ενώ επίσης αναφέρεται ότι η ανθρώπινη ζωή και η περιουσία είναι αγαθά
και αξίες πρόσκαιρες. Στο ποίημα επαινείται η σύνεση και η μετρημένη χρήση της δύναμης
όπως και η αξία της επιβίωσης, οπότε οδηγούμαστε και εδώ στο γνωστό δίπολο που είχε
αναφέρει ο Αριστοτέλης για την αρετή της μεσότητας (το ιδανικό δηλαδή μεταξύ δύο άκρων).
Στον Τόλκιν, αν χρησιμοποιήσουμε σχηματικά τη θεωρία της μεσότητας, το ιδανικό μέσον
είναι το λεγόμενο Βόρειο Θάρρος, και ως δύο άκρα περιγράφονται από τη μια μεριά η δειλία ή
η προδοσία (π.χ. Grima Wormtongue), με το άλλο άκρο να παρουσιάζεται το ofermod, δηλαδή
η ανδρεία η οποία συμπλέκεται με την περηφάνεια και μια έννοια τιμής αποψιλωμένη από τη
πραγματικότητα και την αγάπη. Στο έργο του Homecoming, ο Τόλκιν επικρίνει τον ηγεμόνα
των Άγγλων Byrhtnod, ο οποίος, ως άλλος Λεωνίδας (στην αρχή) στη μάχη του Maldon, ενός
ανώνυμου παλαιοαγγλικού ποιήματος, υπερασπίζεται τη θέση του μέσω ενός στενού
περάσματος, κάτι που καθιστά τον αντίπαλο στρατό ο οποίος υπερτερεί αριθμητικά, έναν ίσο
αντίπαλο. Στη συνέχεια οι εισβολείς ζητούν από τον Byrhtnod να τους αφήσει να περάσουν
από το πέρασμα έτσι ώστε να μπορέσουν να πολεμήσουν όλοι οι στρατιώτες, κάτι που οδηγεί
φυσικά στην ήττα του Byrhtnod και τον σφαγιασμό των πολεμιστών του. Ο Τόλκιν είναι
έντονα επικριτικός απέναντι σε αυτού του είδους την «υπερηφάνεια», η οποία οδηγεί στην
απώλεια της μάχης και των πολεμιστών, ενώ ταυτόχρονα θαυμάζει την αφοσίωση των
ακολούθων του, οι οποίοι καλούνται να αντιμετωπίσουν την απελπιστική κατάσταση στην
οποία περιήλθαν ελέω των επιλογών του ηγεμόνα τους. Αρκετοί από τους οποίους
λιποτακτούν, και μάλιστα ένας εξ αυτών αποχωρεί ιππεύοντας το άλογο του νεκρού ηγεμόνα,
κάτι το οποίο δημιουργεί την εντύπωση στους αντιπάλους ότι ο ίδιος ο ηγεμόνας λιποτακτεί,
επηρεάζοντας έτσι και τις συνθήκες και το ηθικό στο πεδίο της μάχης αφού το αγγλοσαξονικό
μέτωπο καταρρέει.
«Η θέληση ας χαλυβδώσει, πιο τολμηρή να γίνει η καρδιά, μεγαλύτερο το φρόνημα, όσο η δύναμή
μας λιγοστεύει»
(από τη ποίημα Η Μάχη του Μαλντόν – μετάφραση δική μας).
Όσον αφορά στο ζήτημα της αφοσίωσης των ακολούθων προς τον ηγεμόνα, ο Τόλκιν αντλεί
ανάλογα παραδείγματα και από έργα όπως το Beowulf, όπου η σχέση μεταξύ ηγεμόνα και
ακόλουθου χαρακτηρίζεται από πατρική σχέση. Στο Beowulf, η σχέση ηγεμόνα και πιστού
ακολούθου αποκτά ακόμη και πατρικές διαστάσεις. Ο ετοιμοθάνατος Beowulf θρηνεί ότι δεν
έχει γιο στον οποίο να κληροδοτήσει τα πολεμικά του κειμήλια και λίγο αργότερα τα παραδίδει
στον πιστό του ακόλουθο Wiglaf, ο οποίος λειτουργεί έτσι ως υποκατάστατος γιος και
διάδοχος, σε αναλογία με αυτό που δηλώνει ο Μέρι στον Θέοντεν, ότι για τον ίδιο, ο Θέοντεν θα
είναι σαν πατέρας. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι όταν ο Μέρι προσφέρει τις υπηρεσίες
του στον Θέοντεν, αυτοαποκαλείται ως «Μέριαντοκ του Σάιρ», δηλαδή με επίσημο και
πανηγυρικό τρόπο.
Άλλα παραδείγματα του «Βόρειου Θάρρους» στον Τόλκιν είναι η στάση του Θέοντεν στο
Φαράγγι του Χελμ αλλά και τη Μάχη του Πέλενορ, η επίθεση του Άραγκορν στη Μαύρη Πύλη, η
επιμονή των Φρόντο και Σαμ κατά το ταξίδι τους στο Βουνό του Χαμού, η θυσία του Γκάνταλφ
στη Μόρια, τα οποία εξετάζονται ως θετικές εκφάνσεις του Βορείου Θάρρους, ενώ
περιπτώσεις του Ντένεθορ και του Μπόρομιρ, μπορούν να αναγνωστούν ως ofermod, δηλαδή
περιπτώσεις όπου η υπερηφάνεια και η απόγνωση επηρεάζουν την ανδρεία.