Στο πρώτο μέρος αυτού του αφιερώματος είδαμε πώς ο Tolkien άρχισε να βρίσκει τον δρόμο του μέσα στη μουσική των αρχών της δεκαετίας του ’70. Από τον Bo Hansson και τους Led Zeppelin μέχρι τους Barclay James Harvest και τους Styx, η Μέση-Γη είχε ήδη αρχίσει να ακούγεται μέσα από τις κιθάρες και τα Hammond όργανα μιας νέας γενιάς μουσικών. Από το 1974 και μετά, όμως, αυτή η επιρροή γίνεται ακόμη πιο έντονη. Το progressive rock και όχι μόνο, αγκαλιάζει τον κόσμο του Καθηγητή με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση, νέα συγκροτήματα εμφανίζονται σε διαφορετικές χώρες της Ευρώπης και η έμπνευση από τη Μέση-Γη παύει να αποτελεί μια μεμονωμένη εξαίρεση.
Σε αυτό το δεύτερο μέρος συνεχίζουμε το ταξίδι από τους Camel και τους Rush μέχρι λιγότερο γνωστά αλλά εξίσου ενδιαφέροντα ονόματα, λίγο πριν η δεκαετία του ’80 ανοίξει ένα εντελώς νέο κεφάλαιο στην ιστορία της Tolkien μουσικής.
Camel – Nimrodel / The Procession / The White Rider 1974
Γιατί οι Camel είναι από τις πιο Tolkien-ish μπάντες που υπήρξαν ποτέ…χωρίς να είναι Tolkien μπάντα.
Όταν γίνεται λόγος για τη σχέση της rock μουσικής με τον Tolkien, οι περισσότεροι σκέφτονται τους Led Zeppelin. Υπάρχει όμως ένα ακόμη συγκρότημα που άφησε το δικό του αποτύπωμα στη Μέση-Γη των seventies. Οι Camel δεν υπήρξαν ποτέ “Tolkien band”. Παρ’ όλα αυτά, στο άλμπουμ Mirage του 1974 συναντάμε το πολυμερές κομμάτι Nimrodel / The Procession / The White Rider, μια από τις πιο άμεσες μουσικές αναφορές στον κόσμο του Καθηγητή που εμφανίστηκαν στην progressive rock σκηνή της εποχής.
Ήδη από τον τίτλο, ο ακροατής συναντά τη Nimrodel, το θρυλικό ξωτικό των δασών του Lórien, αλλά και τον White Rider, τον Gandalf μετά την επιστροφή του ως Gandalf the White. Το ενδιαφέρον όμως δεν βρίσκεται μόνο στις αναφορές. Μικρό διάλειμμα για διαφημίσεις: Τι δισκάρα είναι αυτη!!! Και τώρα που το έβγαλα από μέσα μου – που λες, σε αντίθεση με άλλους καλλιτέχνες που χρησιμοποίησαν τον Tolkien ως λογοτεχνική έμπνευση για τους στίχους τους, οι Camel προσεγγίζουν τη Μέση-Γη κυρίως μέσα από τη μουσική ατμόσφαιρα. Οι μεγάλες μελωδικές γραμμές, οι εναλλαγές δυναμικής και η αίσθηση περιπλάνησης που διαπερνά το κομμάτι δημιουργούν κάτι που μοιάζει περισσότερο με ταξίδι παρά με αφήγηση.
Ίσως γι’ αυτό το συγκεκριμένο έργο συνεχίζει να ξεχωρίζει μισό αιώνα αργότερα. Δεν επιχειρεί να διηγηθεί την ιστορία του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. Επιχειρεί να αποδώσει το αίσθημα της περιπλάνησης μέσα σε έναν κόσμο μεγαλύτερο από τον ίδιο τον ταξιδιώτη. Και αυτή είναι μια από τις πιο βαθιές συνδέσεις που μπορεί να έχει η μουσική με τον Tolkien.
Trivia: Έδωσα μεγάλο αγώνα να γράψω χωρίς να φανώ groupie.
Ενώ τα περισσότερα γνωστά Tolkien τραγούδια των seventies προέρχονταν από τη Βρετανία, η επιρροή της Μέσης-Γης είχε ήδη αρχίσει να ταξιδεύει σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι Βέλγοι Kandahar και το κομμάτι The Hobbit από το άλμπουμ Long Live the Sliced Ham του 1974. Σήμερα το όνομα του συγκροτήματος παραμένει σχεδόν άγνωστο ακόμη και σε πολλούς φίλους του progressive rock. Ωστόσο το τραγούδι αποτελεί ένα μικρό ιστορικό τεκμήριο της εποχής όπου ο Tolkien είχε αρχίσει να εμπνέει μουσικούς πολύ πέρα από τα σύνορα της Βρετανίας. Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο των πρώτων μουσικών αναφορών στη Μέση-Γη. Δεν προήλθαν από κάποιο οργανωμένο κίνημα ή από μια συγκεκριμένη σκηνή. Εμφανίστηκαν σχεδόν ταυτόχρονα σε διαφορετικές χώρες, αποδεικνύοντας ότι οι ιστορίες του Tolkien είχαν ήδη αποκτήσει μια διεθνή πολιτιστική απήχηση.
Οι Kandahar μπορεί να μην έγιναν ποτέ γνωστοί όσο οι Camel ή οι Rush. Όμως το The Hobbit παραμένει μία ακόμη ηχώ από εκείνη τη μοναδική εποχή όπου η Μέση-Γη άρχισε να βρίσκει τον δρόμο της μέσα στη μουσική των seventies. Βάλε το να το ακούσεις και θα καταλάβεις τι εννοώ όταν μπει το βιολί.
Rush – Rivendell (1975)
Υπάρχουν τραγούδια εμπνευσμένα από τον Tolkien που σε καλούν σε μάχες. Υπάρχουν τραγούδια που μιλούν για ήρωες, βασιλιάδες και σκοτεινούς άρχοντες. Και υπάρχει το Rivendell των Rush. Το 1975, στο άλμπουμ Fly by Night, οι Καναδοί prog rockers επέλεξαν να αφιερώσουν ένα τραγούδι όχι σε κάποιον πόλεμο της Μέσης-Γης, αλλά σε έναν τόπο. Στην Κοιλάδα του Elrond. Το Rivendell δεν είναι ένα τυπικό τραγούδι των Rush. Δεν έχει την ένταση, την τεχνική επίδειξη ή τους περίπλοκους ρυθμούς που αργότερα θα τους έκαναν θρύλους του progressive rock. Ένα πανέμορφο ήσυχο κομμάτι που ακούγοντάς το σήμερα, έχει κανείς την αίσθηση ότι οι Rush προσπάθησαν να αποδώσουν όχι την ιστορία της Μέσης-Γης, αλλά το συναίσθημα που νιώθει ο ταξιδιώτης όταν φτάνει επιτέλους σε ένα ασφαλές λιμάνι μετά από μακρύ δρόμο.
Και ίσως γι’ αυτό το Rivendell παραμένει μία από τις πιο ιδιαίτερες και ειλικρινείς μουσικές αναφορές στον Tolkien που ηχογραφήθηκαν ποτέ. Δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει. Απλώς σε προσκαλεί να μείνεις για λίγο στην Τελευταία Φιλόξενη Οικία της Θάλασσας.
Rush – The Necromancer (1975)
Tο The Necromancer των Rush είναι πολύ σημαντικότερο από το Rivendell. Το Rivendell είναι όμορφο. Το The Necromancer είναι Tolkien. Το κομμάτι βρίσκεται στο: Caress of Steel (1975) και είναι μια τριμερής prog σύνθεση περίπου 12 λεπτών. Δεν κατονομάζει τον Sauron. Δεν λέει “Middle-earth”. Αλλά ο ίδιος ο Neil Peart έχει αναγνωρίσει την Tolkien επιρροή.
Και ειλικρινά, όταν ακούς: τον σκοτεινό μάγο, το ταξίδι των ηρώων, τη μάχη με το κακό, είναι δύσκολο να μη σκεφτείς τον Necromancer του Dol Guldur. Προσωπικά δεν είμαι λάτρης των Rush αλλά εδώ τους το δίνω, και όχι γιατί έχει να κάνει με Tolkien, αλλά πραγματικά είναι επικό.
John Sangster – The Lord of the Rings (Άλμπουμ) 1975
Η εκκίνηση της πολυετούς τζαζ μουσικής απόδοσης της τριλογίας (κυκλοφόρησε σε μέρη από το 1975 έως το 1977).
Επανέρχομαι στον John Sangster – εκτός rock – όπου δεν έγραψε μόνο ένα έργο, αλλά μια σειρά από jazz συνθέσεις εμπνευσμένες από τον Tolkien. Η χρονολογική σειρά είναι περίπου η εξής:
- 1973 – The Hobbit Suite
- 1975 – The Lord of the Rings
- 1977 – The Hobbit Suite (επεκταμένη/νέα ηχογράφηση με πρόσθετο υλικό)
Ουσιαστικά, από το 1973 έως το 1977 ο Sangster ασχολήθηκε συστηματικά με τον Tolkien, δημιουργώντας μια μικρή “Tolkien περίοδο” μέσα στο έργο του. Ο Αυστραλός jazz συνθέτης με τα The Hobbit Suite (1973), The Lord of the Rings (1975) και την επανεπεξεργασμένη εκδοχή του The Hobbit Suite (1977), απέδειξε ότι ο κόσμος του Tolkien μπορούσε να μεταφραστεί ακόμη και στη γλώσσα της jazz.
Dialogue avec Galadriel – Les Séguin (1976)
A French Conversation with Galadriel.
Η επιρροή του Tolkien στη μουσική των 70’s δεν περιορίστηκε στη Βρετανία ή τη Βόρεια Αμερική. Το “Dialogue avec Galadriel” των Les Séguin είναι από εκείνα τα σχεδόν ξεχασμένα ευρωπαϊκά διαμάντια που δείχνουν ότι η επιρροή του Tolkien δεν περιοριζόταν στον αγγλόφωνο κόσμο. Στη Γαλλία, το folk ντουέτο Les Séguin ηχογράφησε το Dialogue avec Galadriel, ένα από τα πιο σπάνια και λιγότερο γνωστά μουσικά αφιερώματα στον κόσμο του Καθηγητή. Το τραγούδι δεν ενδιαφέρεται για μάχες ή περιπέτειες. Όπως προδίδει και ο τίτλος του, στρέφεται προς μία από τις πιο μυστηριώδεις μορφές της Μέσης-Γης: τη Galadriel. Σήμερα το κομμάτι παραμένει σχεδόν άγνωστο έξω από κύκλους συλλεκτών και ερευνητών της Tolkien μουσικής. Ωστόσο αποτελεί μια υπενθύμιση ότι η γοητεία της Μέσης-Γης είχε ήδη αρχίσει να ταξιδεύει πέρα από σύνορα και γλώσσες πολύ πριν εμφανιστούν οι ταινίες. Και εξάλλου ο τίτλος της στήλης λέγεται Echoes… Για αυτό είμαστε εδώ.
Οι Madrugada δεν είναι γνωστό όνομα σήμερα, αλλά το “Hobbit” είναι ακριβώς το είδος του υλικού που δικαιολογεί την ύπαρξη του Echoes of Middle-earth.
Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του ’70, η επιρροή του Tolkien είχε ξεπεράσει προ πολλού τα όρια της βρετανικής rock σκηνής. Το Hobbit των Madrugada αποτελεί ακόμη ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι ιστορίες της Μέσης-Γης συνέχισαν να εμπνέουν μουσικούς σε διαφορετικές χώρες και μουσικές παραδόσεις. Σήμερα το τραγούδι παραμένει σχεδόν άγνωστο στο ευρύ κοινό. Ωστόσο η ύπαρξή του από μόνη της αποκαλύπτει κάτι ενδιαφέρον: λίγες μόλις δεκαετίες μετά την έκδοση του βιβλίου, ο αγαπημένος μου χαρακτήρας Bilbo Baggins είχε ήδη βρει τη θέση του όχι μόνο στη λογοτεχνία και την εικονογράφηση, αλλά και στη μουσική.
Ίσως αυτό να είναι το πιο συναρπαστικό στοιχείο των πρώτων Tolkien τραγουδιών. Δεν δημιουργήθηκαν από μια ενιαία σκηνή ή από ένα συγκεκριμένο μουσικό ρεύμα. Γεννήθηκαν ταυτόχρονα σε διαφορετικές γωνιές της Ευρώπης, αποδεικνύοντας ότι η Μέση-Γη είχε αρχίσει να λειτουργεί ως κοινή πολιτιστική γλώσσα για μια ολόκληρη γενιά δημιουργών.
Styx – Lords of the Ring (1978)
Οι Styx αφιέρωσαν ένα ολόκληρο τραγούδι στον κόσμο του Tolkien.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα είναι το Lords of the Ring των Styx, που κυκλοφόρησε το 1978 στο άλμπουμ Pieces of Eight. Για μένα ένα από το καλύτερο άλμπουμ τους. Το αποτέλεσμα μοιάζει σήμερα με ένα μικρό μουσικό στιγμιότυπο από την εποχή που ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών περνούσε σταδιακά από τη λογοτεχνία στη λαϊκή κουλτούρα.
Ακούγοντας το τραγούδι πενήντα και πλέον χρόνια αργότερα, δεν εντυπωσιάζεται κανείς τόσο από την πιστότητα στις λεπτομέρειες της ιστορίας όσο από τον ενθουσιασμό που αποπνέει. Είναι η αίσθηση μιας γενιάς μουσικών που ανακάλυπτε έναν κόσμο διαφορετικό από οτιδήποτε είχε διαβάσει μέχρι τότε. Και ίσως αυτό είναι που κάνει το Lords of the Ring ενδιαφέρον μέχρι σήμερα. Δεν αποτελεί απλώς μια μουσική αναφορά στον Tolkien. Αποτελεί ένα μικρό ιστορικό αποτύπωμα μιας εποχής όπου η Μέση-Γη άρχιζε να βρίσκει τη θέση της και πέρα από τις σελίδες των βιβλίων.
Τrivia: Είναι ένας δίσκος που παίζει πολύ συχνά στο στούντιο όταν ζωγραφίζω.
Ένα 10λεπτο επικό progressive track από το ελβετικό σχήμα
Καθώς η δεκαετία του ’70 πλησίαζε στο τέλος της, η επιρροή του Tolkien συνέχιζε να εμφανίζεται σε όλο και περισσότερες γωνιές της ευρωπαϊκής progressive σκηνής. Ένα από τα πιο ξεχασμένα αλλά ενδιαφέροντα παραδείγματα είναι το Arwen των Plamp, ένα τραγούδι που στρέφει το βλέμμα του σε μία από τις πιο αγαπημένες μορφές για πολλούς μέσα από τις ταινίες, μιας και η παρουσία της είναι πολύ περιορισμένη και διακριτική, σε αντίθεση με τη μεταφορά του Peter Jackson. Σε αντίθεση με πολλούς καλλιτέχνες που γοητεύτηκαν από μάχες, μάγους και σκοτεινούς άρχοντες, οι Plamp επιλέγουν μια πιο λυρική και ανθρώπινη πλευρά της Μέσης-Γης. Η Arwen δεν παρουσιάζεται ως μυθική ηρωίδα αλλά ως σύμβολο αγάπης, θυσίας και επιλογής, στοιχεία που βρίσκονται στον πυρήνα της ιστορίας της.
Ίσως αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό των πρώτων μουσικών αναφορών στον Tolkien. Κάθε καλλιτέχνης ανακάλυπτε έναν διαφορετικό δρόμο προς τη Μέση-Γη. Άλλοι ακολουθούσαν τους μάγους και τους πολεμιστές. Άλλοι τους δρόμους των ξωτικών. Το Arwen ανήκει στη δεύτερη κατηγορία και αποτελεί ακόμη μία υπενθύμιση ότι, πολύ πριν η κινηματογραφική τριλογία δώσει πρόσωπο στους ήρωες του Tolkien, μουσικοί σε ολόκληρη την Ευρώπη είχαν ήδη αρχίσει να ονειρεύονται τη δική τους εκδοχή της Μέσης-Γης.
Trivia: Επειδή το άλμπουμ κυκλοφόρησε μόνο σε έναν πολύ περιορισμένο αριθμό LP το 1978, το άλμπουμ έχει έκτοτε αποκτήσει λατρεία μεταξύ των οπαδών της progressive rock. Ακόμα το ψάχνω.
Με το τέλος της δεκαετίας του ’70 ολοκληρώνεται και η πρώτη μεγάλη μουσική εποχή του Tolkien. Μέσα σε λιγότερο από δέκα χρόνια, η Μέση-Γη ταξίδεψε από το progressive rock μέχρι τη jazz, πέρασε από τη Σουηδία, τη Βρετανία, τη Γαλλία, το Βέλγιο, την Ιταλία, τον Καναδά και την Αυστραλία, αφήνοντας πίσω της μια σειρά από έργα που σήμερα παραμένουν σχεδόν άγνωστα ακόμη και σε πολλούς φίλους του Καθηγητή.
Κι όμως, αυτά τα τραγούδια και οι δίσκοι άνοιξαν τον δρόμο για όσα θα ακολουθούσαν. Τα περισσότερα από αυτά τα έχω σε συλλογή πριν μάθω για τον Καθηγητή. Από το 1995 που τον ανακάλυψα, άρχισα να ψάχνω στο άγνωστο, χωρίς ίντερνετ. Τώρα που τα συγκεντρώνω – περίπου σε δύο ώρες, χαμογελάω και σκέφτομαι ότι μου πήρε τελικά 30 χρόνια και όχι δύο ώρες.
Κάθε φορά που τελειώνω ένα τέτοιο αφιέρωμα, συνειδητοποιώ ότι η μεγαλύτερη δύναμη του Tolkien δεν ήταν μόνο οι ιστορίες του. Ήταν η ικανότητά τους να εμπνέουν ανθρώπους που δεν συναντήθηκαν ποτέ μεταξύ τους, σε διαφορετικές χώρες και διαφορετικές μουσικές σκηνές, να δημιουργήσουν κάτι δικό τους. Όπως και στη ζωγραφική.
Αυτό ήταν το πρώτο μουσικό ταξίδι της Μέσης-Γης. Και, όπως κάθε καλό ταξίδι, δεν τελειώνει εδώ.
Συνεχίζουμε.