Σήμερα, φίλοι μου, σκύβουμε πάλι πάνω από το πηγάδι του Μίμιρ και αντλούμε μία
ιστορία λιγάκι διαφορετική.
Σήμερα θα μιλήσουμε για τα τέρατα της Σκανδιναβικής Μυθολογίας, για τα πλάσματα που
γέμιζαν με ανατριχίλα και τρόμο τις ψυχές των ανθρώπων του Βορρά, όταν οι σκάλδοι
τραγουδούσαν τα έπη τους μπροστά στις φωτιές εκείνων των μεγάλων χειμωνιάτικων
νυχτών.
Στον κόσμο των Σκανδιναβών, η έννοια του τέρατος έχει συγκεκριμένη θέση στο κόσμο
αυτό. Αποτελεί μέρος της κοσμικής ισορροπίας όπου κάθε γιγάντιο πλάσμα παίζει τον ρόλο
του μέχρι το Ragnarök, την τελική σύρραξη θεών και τεράτων που θα κλείσει αυτή τη
μυθολογική ιστορία.
Πάμε λοιπόν να τα γνωρίσουμε.
Με τον όρο τέρατα εννοούμε εδώ τα φοβερά, οριακά ή απειλητικά πλάσματα της
σκανδιναβικής μυθολογίας, δηλαδή όσα βρίσκονται έξω από τον κόσμο των ανθρώπων και
συχνά απέναντι στους θεούς. Δεν ταυτίζονται απλώς με κάθε μη ανθρώπινο ή μη θεϊκό ον,
γιατί στους μύθους υπάρχουν και νάνοι, άλφαρ (ξωτικά), βαλκυρίες, πνεύματα, ντίσιρ και
άλλα όντα που δεν χαρακτηρίζονται αυτομάτως ως τέρατα.
Όποιος ξεκινήσει από τα πιο διάσημα, θα συναντήσει αμέσως τα τρία παιδιά του Loki (Λόκι)
και της γιγάντισσας Angrboða (Άνγκρμποδα).
Πρόκειται για τρία παιδιά που σημάδεψαν για πάντα και ανεξίτηλα τη μοίρα των θεών Æsir.
Ο πρώτος είναι ο λύκος Fenrir (Φένριρ), ένα κτήνος που μεγάλωνε με τέτοιο ρυθμό ώστε οι
θεοί τρόμαξαν και αποφάσισαν να τον δέσουν. Δύο φορές δοκίμασαν με κανονικές
αλυσίδες, και τις δύο φορές ο λύκος τις έσπασε σαν να ήταν από χαρτί. Στο τέλος, οι νάνοι
έφτιαξαν μία μαγική αλυσίδα, γνωστώ και ως Gleipnir (Γκλέιπνιρ), από έξι αδύνατα και
ταυτόχρονα ασύλληπτα δυνατά υλικά, ήτοι τον πάτο της θάλασσας, τη γενειάδα της
γυναίκας, τη ρίζα του βουνού, τον ήχο του βήματος της γάτας, την αναπνοή του ψαριού, και
το σάλιο του πουλιού. Μόνο έτσι κατάφεραν να τον αλυσοδέσουν, αφού ο θεός Týr (Τυρ)
έδωσε το χέρι του ως εγγύηση. Όταν ο Fenrir κατάλαβε την παγίδα, του το έκοψε με μια
δαγκωνιά.
Το δεύτερο παιδί είναι ο Jörmungandr (Γιόρμουνγκαντρ), το Παγκόσμιο Φίδι ή αλλιώς το
Ερπετό της Μίνγτγκαρντ. Οι θεοί, βλέποντας πως μεγάλωνε ασύλληπτα, αποφάσισαν να το
ρίξουν στον ωκεανό που περιβάλλει τη γη. Το λάθος τους όμως ήταν θανάσιμο. Μέσα στα
νερά, το φίδι μεγάλωσε τόσο πολύ ώστε αγκάλιασε ολόκληρη τη Miðgarðr (Μίντγκαρντ) και
έπιασε με τα δόντια του την ίδια του την ουρά. Από εκεί παίρνει και το προσωνύμιο «Φίδι
του Μίντγκαρντ». Στο Ragnarök ο μεγάλος του εχθρός θα είναι ο Þórr (Θορ), ο θεός των
κεραυνών. Θα αλληλοσκοτωθούν, σύμφωνα με την προφητεία της Völuspá. Ο Þórr θα του
συντρίψει το κεφάλι με τον Mjǫllnir (Μιόλνιρ), αλλά ο ίδιος, αφού κάνει εννέα βήματα θα
πεθάνει από το θανατερό του δηλητήριο.
Η τρίτη γέννα είναι κάπως διαφορετική. Πρόκειται για την Hel (Χελ), μία θεά μισή ζωντανή
και μισή…νεκρή. Οι θεοί την έστειλαν να βασιλέψει στον κόσμο των νεκρών, στο Helheimr
(Χέλχαϊμ) γιατί η ίδια διατείνονταν ότι συζητούσε καλύτερα με τους νεκρούς παρά με τους
ζωντανούς. Εκεί υποδέχεται τις ψυχές που δεν αξιώθηκαν να φτάσουν στη Valhǫll
(Βαλχόλλ). Η μορφή της είναι από τις πιο ζοφερές της σκανδιναβικής μυθολογίας και
ενδεχομένως είναι λίγο παρατραβηγμένο να τη κατατάξουμε στη συνομοταξία των
τεράτων, αν και το ορθότερο είναι να τη κατατάξουμε στην κατηγορία των θεών.
Πέρα από τους απογόνους του Loki, υπάρχουν και άλλα τέρατα που γεμίζουν τις διηγήσεις
του Βορρά. Ο Surtr (Σούρτρ) είναι ο πύρινος γίγαντας που φυλάει το Múspellsheimr
(Μούσπελς-χαϊμ) από τις απαρχές του χρόνου, με ένα φλεγόμενο σπαθί στο χέρι. Στο
Ragnarök, αυτός θα οδηγήσει τους πύρινους γίγαντες στη μάχη ενάντια στους θεούς, και η
φωτιά του θα κατακαύσει ολόκληρο το σύμπαν. Από τη δικιά μας οπτική γωνία, μοιάζει με
μια εκδίκηση των πρωταρχικών δυνάμεων που κάποτε χρησίμευσαν στη Δημιουργία και
τώρα έρχονται να τη γκρεμίσουν συθέμελα.
Ο σκύλος Garmr (Γκαρμρ), το κοσμικό ανάλογο του δικού μας Κέρβερου, στέκει στις πύλες
του Helheimr, πελώριος, με αιματοβαμμένο στήθος, και ουρλιάζει με ένα φρικιαστικό
αλύχτισμα, προμηνύοντας των τέλος των πάντων. Όταν στο Ragnarök σπάσουν τα δεσμά
του, θα συναντηθεί στη μάχη με τον θεό Týr και αμφότεροι θα αλληλοσκοτωθούν. Ο
Níðhǫggr (Νίδχογκρ) ζει σε άλλη ρίζα του Yggdrasill, στις σκοτεινότερες περιοχές του
Niflheimr (Νίφλχαϊμ). Πρόκειται για ένα ερπετό που ροκανίζει αδιάκοπα τη ρίζα του
κοσμικού δέντρου, προσπαθώντας να γκρεμίσει τη βάση του Σύμπαντος. Η Völuspá λέει
πως κουβαλάει στις φτερούγες του τα πτώματα των επίορκων και αποτελεί και αυτός ένα
ζοφερό και κακόβουλο πλάσμα.
Ο γίγαντας Hræsvelgr (Χρέσβελγκ) στέκει στις άκρες του Σύμπαντος έχοντας λάβει τη μορφή
πελώριου αετού. Όταν χτυπά τις φτερούγες του, γεννιούνται οι άνεμοι που σαρώνουν τη
γη. Η Vafþrúðnismál μάς μιλάει γι’ αυτόν με δέος, χωρίς όμως να τον περιβάλει με ψόγο.
Δύο ακόμη πλάσματα έρχονται να συμπληρώσουν τη σκοτεινή μας σύναξη. Οι λύκοι Sköll
(Σκολλ) και Hati (Χάτι) κυνηγούν αδιάκοπα τον ήλιο και τη σελήνη μέσα στον ουρανό. Ο
πρώτος καταδιώκει τη Sól (Σολ) και ο δεύτερος τον αδελφό της, τον Máni (Μάνι). Στο
Ragnarök θα τους καταβροχθίσουν, και ο κόσμος θα βυθιστεί στο σκοτάδι.
Ποια είναι η ανάγνωση που κάνουμε πάνω σε όλα αυτά λοιπόν;
Τα τέρατα στη Σκανδιναβική Μυθολογία λειτουργούν διαφορετικά από όσο τα έχει
συνηθίσει η μετέπειτα δυτική φαντασία. Συνυπάρχουν με τους θεούς και καραδοκούν στις
άκρες του κόσμου και κάποια στιγμή και όταν οι μοίρες ολοκληρώσουν τον κύκλο τους, θα
τους αφανίσουν και θα αφανιστούν και τα ίδια.
Η αντίληψη αυτή λέει πολλά για τη φιλοσοφία των αρχαίων Σκανδιναβών, αρκεί να την
προσεγγίσουμε χωρίς τα φίλτρα της ρομαντικής ανάγνωσης του 19ου αιώνα τύπου
«πέθανε στη μάχη και θα φτάσεις στη Valhǫll» της συγκεκριμένης μυθολογίας, κάτι που
αποδίδει στους αρχαίους Σκανδιναβούς μια μονοδιάστατη πολεμική ηθική την οποία οι
ίδιες οι πηγές δεν στηρίζουν. Το ποίημα Hávamál της Ποιητικής Έδδας 1 , εξυμνεί τη φήμη
που αφήνει πίσω του ο άνθρωπος, και αυτή χτίζεται με τη σύνεση και την τήρηση των
όρκων εξίσου με την αντρεία στη μάχη. Με τη σειρά της, η κοσμοθεωρία τους είναι κυκλική.
Μετά το Ragnarök η γη ξαναγεννιέται πράσινη μέσα από τη θάλασσα και ο Baldr
επιστρέφει από το Helheim. Κάποιοι θεοί, ανάμεσα σε αυτούς ο Víðarr και ο Váli,
επιβιώνουν για να συνεχίσουν τη γενιά.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Fenrir, ο Jörmungandr και τα υπόλοιπα τέρατα παύουν να φαντάζουν
εχθροί και μετατρέπονται σε αναπόσπαστους αντίπαλους των θεών στο μεγάλο τέλος και
καταλύτες της κοσμικής πορείας η οποία είναι προδιαγεγραμμένη, έως ένα σημείο βέβαια.
Και κάπου εδώ θα κλείσω τη σημερινή στήλη, πριν αρχίσω να σας τα φλομώνω με ονόματα
και γενεαλογίες. Στις επόμενες δημοσιεύσεις θα ασχοληθούμε αναλυτικά με κάποια από τα
πλάσματα αυτά. Ίσως ξεκινήσουμε με τον Fenrir, ίσως με τον Jörmungandr, εξαρτάται από
το ποιος θα μου τραβήξει την προσοχή την κατάλληλη στιγμή και τι θα μου γράψετε εσείς
στα σχόλια.
Μέχρι την επόμενη φορά λοιπόν.
Εσείς ποιο τέρας θα θέλατε να γνωρίσετε καλύτερα;