Symphony X – The Odyssey – Γράφει ο Χρήστος Κεσκίνης
Αφού ξεκινήσαμε με την Ιλιάδα στο προηγούμενο άρθρο, πείτε την αλήθεια, ξέρατε τι θα ακολουθούσε! Οδύσσεια, λοιπόν, αλλά με ποιο από όλα τα κομμάτια; Η αλήθεια είναι ότι πολλά θα μπορούσαν να βρίσκονται εδώ (ίσως κάποια στιγμή να κάνουμε ένα αφιέρωμα στα κομμάτια honorable mention, που λέμε στα χωριά της ορεινής Θράκης, αλλά προς το παρόν κρατάω κλειστά τα χαρτιά μου!). Οι Symphony X ήρθαν όμως και κόλλησαν σαν ενοχλητικό κουνούπι στο μυαλό μου. Μετά τους ManOwaR με το Achilles, Agony and Ecstasy, δε θα μπορούσαν να σταθούν πολλά τραγούδια. Κι όμως, το The Odyssey έχει όλα τα χαρακτηριστικά που πρέπει για να μετατρέψει το έπος του Ομήρου σε Heavy metal (progressive για την ακρίβεια, αλλά αυτό είναι λεπτομέρεια) ύμνο.
Και αυτοί χώρισαν το τραγούδι τους σε μέρη (αντίστοιχα με τις ραψωδίες), προσπαθώντας να γεμίσουν τα 24 λεπτά και 9 δευτερόλεπτα με όλο το ζουμί της Οδύσσειας, σεβόμενοι το έπος του Ομήρου όσο δεν πάει. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Η Οδύσσεια, αν και μικρότερη σε στίχους από την Ιλιάδα (μόλις 12.110 στίχοι, έναντι 15.693) καλύπτει πολύ μεγαλύτερο χρονικό, αλλά και γεωγραφικό, εύρος. Αυτό όμως που αξίζει να πούμε είναι πως, όπως στην Ιλιάδα έτσι κι εδώ, ο πραγματικός χρόνος που καλύπτεται είναι μόλις 41 ημέρες! Όπως ξέρουμε, μιλάει για τις περιπέτειες του Οδυσσέα, ενός από τους μεγαλύτερους ήρωες του Τρωικού πολέμου, καθώς και την επιστροφή του στην πατρίδα του Ιθάκη μετά από 10 χρόνια πολέμου κι άλλα τόσα περιπλάνησης στις θάλασσες της σημερινής Μεσογείου, και όχι μόνο.
Οι Symphony X είχαν ήδη εξερευνήσει την ελληνική μυθολογία στα προηγούμενα άλμπουμ τους (Twilight in Olympus και V: The New Mythology Suite). Άλλωστε όπως είχε δηλώσει σε συνεντεύξεις του εκείνη την εποχή ο Michael Romeo (κιθάρα, βασικός συνθέτης) οι σπουδές του είχαν να κάνουν με ελληνική μυθολογία κι έτσι έμαθε να την αγαπάει. Και αυτό φαίνεται! Είμαστε στο 2002. Οι progressive metallers βρίσκονται ήδη στο απόγειο της καριέρας τους. Και αποφασίζουν να βγάλουν έναν από τους καλυτέρους δίσκους τους (πάντα κατά την ταπεινή μου άποψη). Ο έκτος τους δίσκος ονομάζεται The Odyssey, ωστόσο δεν είναι ολόκληρος αφιερωμένος στο έπος του Ομήρου. Αρκούν όμως 24 λεπτά κι ένα εκπληκτικό εξώφυλλο για να μπουν στις καρδιές μας (και στο σημερινό άρθρο!).
Το συγκρότημα διάλεξε με αυτό το έπος να κλείσει τον δίσκο αφήνοντάς μας με τα στόματα να χάσκουν από το μεγαλείο τους. Ακριβώς επειδή το ομηρικό έπος καλύπτει τεράστιο χρονικό εύρος, το γκρουπ προσπαθεί να καλύψει μέρος του με ορχηστρικά κομμάτια, χωρίς στίχους και με τις εναλλαγές στη μουσική να επιδεικνύουν διαφορετικά σημεία του έπους. Το κομμάτι θα μπορούσε να είναι soundtrack μιας φανταστικής ταινίας με το ίδιο θέμα. Κάποια μουσικά μοτίβα επαναλαμβάνονται σε σημεία του τραγουδιού για να μας δείξουν παρόμοιες καταστάσεις. Εδώ δεν έχουμε μια τυχαία σειρά από στίχους, αλλά ακολουθεί το ταξίδι βήμα-βήμα. Αλλά ας δούμε ένα-ένα τα μέρη του τραγουδιού.
- “Part I – Odysseus’ Theme / Overture”
Δεν υπάρχουν στίχοι, αλλά δε χρειάζονται κιόλα. Σαν ένα μουσικό κομμάτι ταινίας, οι μελωδίες χτίζουν το υπόβαθρο που θα μας συντροφεύσει. Είναι η στιγμή που ο ήρωας αφήνει πίσω του την Τροία. Υπάρχει η δόξα της νίκης, αλλά και η βαριά σκιά της οργής του Θεού Ποσειδώνα. Μην ξεχνάμε πως ο Οδυσσέας με το γκρέμισμα των απόρθητων τειχών που ο ίδιος ο Θεός έχτισε, υπέπεσε σε μέγιστη ύβρη. Οι πρώτες νότες μου θύμισαν Wagner. Αυτό μόνο καλό μπορεί να είναι. Αν και έχουμε ένα επικό μοτίβο, υποβόσκει μια ανησυχία, μια μελαγχολία, που προοικονομεί ότι το ταξίδι επιβίωσης που ξεκινάει, μόνο εύκολο δε θα είναι.
- “Part II – Journey to Ithaca”
Ο Οδυσσέας έχει έναν και μόνο σκοπό: την επιστροφή στην πατρίδα, σε εκείνους που αγαπάει. Υπάρχει μια συνεχώς αυξανόμενη λαχτάρα στους στίχους και τη μουσική. Ο Russell Allen (φωνητικά) ταιριάζει γάντι στο μυαλό μου με τη μελαγχολία για την πατρίδα και την προσμονή για την ολοκλήρωση αυτού του ταξιδιού. Έχουν περάσει ήδη δέκα χρόνια μακριά από το βασίλειό του. Ο ήρωας ανυπομονεί να ξανασμίξει με τη γυναίκα του Πηνελόπη αλλά και τον γιο του, που είχε γεννηθεί λίγο πριν φύγει για τον πόλεμο.
“To the one that I love, my journey has begun
When our eyes meet once more there will be peace
The taste of your lips the warmth of your touch
again, forever, two souls as one
Seems like forever that my eyes have been denied
Home – I’m dreaming of the home…”
Το τραγούδι, αν και μιλάει για την αρχή του ταξιδιού, κάνει ένα spoiler (“…I’ve been twenty years away from all I ever knew to return would make my dream come true…»). Αυτό, δε γίνεται από λάθος. Είναι ο τρόπος του Michael Romeo να μας δείξει πως όλα αυτά τα διηγείται ο Οδυσσέας, ενώ βρισκόμαστε ήδη στον εικοστό χρόνο μετά τη φυγή του από την Ιθάκη, όπως ακριβώς συμβαίνει και στο ομηρικό έπος με τη διήγηση στο νησί των Φαιάκων.
Παρά την ορμή του, ο Οδυσσέας με τους συντρόφους του ξέρει πως η επιστροφή είναι δύσκολη και ίσως χρονοβόρα
“… Onward we ride, into the raging fury
Setting our course by the moon and sun
We forge ahead seeking glory
Yet the journey has just begun.”
- “Part III – The Eye”
Από τον τίτλο ακόμη, ξέρουμε τι να περιμένουμε. Οι άνεμοι παρασέρνουν τον ήρωα σε άγνωστα νερά. Ήδη περάσαμε τις πρώτες περιπέτειες του Οδυσσέα χωρίς αναφορά, αλλά τι να πεις, όταν έχεις να αντιμετωπίσεις τον Πολύφημο;
“…A thousand riches hidden deep within the stone
A thousand nightmares mortal blood forever flows…”
Η μουσική βαραίνει, οι στίχοι γίνονται πιο σκοτεινοί. Ο ήρωας και οι σύντροφοί του βιώνουν τον απόλυτο τρόμο. Φυλακισμένοι από ένα μυθικό τέρας που τους καταβροχθίζει έναν-έναν… Οι Symphony X μετατρέπουν ένα αγαπημένο σημείο του έπους σε heavy metal επιθετική καταιγίδα. Η τύφλωση του μοναδικού ματιού του Πολύφημου δεν περιγράφεται με στίχους, αλλά με ένα χαοτικό σόλο από τις κιθάρες που δείχνει τον πόνο και τον πανικό της στιγμής.
- “Part IV – Circe (Daughter of the Sun)”
Μετά τον καταιγισμό του προηγούμενου σημείου, οι μοίρες και οι Θεοί (κάποιοι τον συμπαθούν, αλλά ο Ποσειδώνας έχει ακόμη έναν λόγο να τον μισεί, αφού ο Κύκλωπας είναι γιος του) στέλνουν τον Οδυσσέα και τους συντρόφους του στο νησί της Κίρκης. Οι μελωδίες γίνονται ονειρικές, σχεδόν μαγικές, υπνωτιστικές. Δεν είναι ο επικός ήχος της μάχης, αλλά ο μαγικός ήχος της παγίδας που τυλίγει τους ήρωες. Η Κίρκη δεν είναι απλά μια όμορφη γυναίκα, αλλά ο πειρασμός που καθυστερεί τον νόστο (για να χρησιμοποιήσω μια λέξη που αντιπροσωπεύει όλο το έπος) μειώνοντας τις αντιστάσεις του ήρωα.
“…I drink deep from the chalice
of gold and jade – my senses fade
…I’m mesmerized
Stay – like those before
I condemn you all – from walk to crawl
…metamorphasized…”
Κι όμως, ο Οδυσσέας αντιστέκεται. Καταφέρνει να αντιστρέψει τους ρόλους. Γίνεται αυτός ο κυρίαρχος που επιβάλει τη θέλησή του. Ακόμη και απέναντι σε μία αθάνατη.
“No – my will it defies her
speak the verse – lift the curse
…she’s mesmerized”
- “Part V – Sirens”
Το σημείο που οπτικοποιείται στο εξώφυλλο του δίσκου. Η Κίρκη έχει προειδοποιήσει τον ήρωα για τον τρομερό κίνδυνο των Σειρήνων. Οι Symphony X ακολουθούν τον αρχαιοελληνικό μύθο για τις γυναίκες-πουλιά και όχι αυτόν που επικράτησε αργότερα που οι Σειρήνες ταυτίστηκαν με τις γοργόνες.
Ο στίχος “Tied steadfast to the mast” είναι η πιο εμβληματική εικόνα της Οδύσσειας. Είναι η στιγμή που ο Οδυσσέας γίνεται ο πρώτος “παθητικός θεατής” της ιστορίας—ακούει την απόλυτη ομορφιά/γνώση, αλλά είναι ανήμπορος να αντιδράσει.
Είναι μία από τις πιο γνωστές στιγμές του έπους και παράλληλα μία από τις εντυπωσιακότερες. Δεν είναι τυχαία η σκηνή που έχει εμπνεύσει περισσότερο τον κόσμο των τεχνών.
Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αντίφαση ανάμεσα στους στίχους “I defy their vision” (τις προκαλώ/αντιστέκομαι) και “I welcome a watery grave” (καλωσορίζω τον υγρό τάφο). Αυτό αποδίδει τέλεια τον διχασμό του ήρωα εκείνη τη στιγμή: το σώμα του θέλει να πηδήξει στη θάλασσα για να σμίξει με αυτές, ενώ η λογική(και τα δεσμά του) τον κρατούν πίσω.
Η ερμηνεία του Russell Allen εδώ είναι συγκλονιστική, γιατί πρέπει να ακουστεί ταυτόχρονα ως ο ήρωας που υποφέρει κι ως ο άνθρωπος που σαγηνεύεται και με έναν μαγικό τρόπο τα καταφέρνει!
- “Part VI – Scylla and Charybdis
- Gulf of Doom
Εδώ οι Symphony X αφήνουν τη μουσική να κάνει την αφήγηση. Είναι το πιο ασφυκτικό σημείο του έπους. Ο Οδυσσέας πρέπει να διαλέξει ανάμεσα σε δύο καταστροφές. Τα γρήγορα riffs και τα σόλο της κιθάρας του Romeo πιθανότατα αναπαριστούν τη δίνη της Χάρυβδης και τα έξι κεφάλια της Σκύλλας που εφορμούν από τα βράχια. Είναι η στιγμή του απόλυτου πανικού. Ο Οδυσσέας γνωρίζει ότι θα χάσει άνδρες. Διαλέγει να χάσει όσους λιγότερους γίνεται. Η μουσική εδώ δεν είναι ηρωική, είναι ύμνος για την επιβίωση.
- Drifting Home”
Μετά την καταιγίδα και τον όλεθρο, ο ρυθμός αλλάζει. Η λέξη “drifting” (παρασύρομαι/πλέω ακυβέρνητος) είναι το κλειδί εδώ. Ο Οδυσσέας δεν είναι ο ήρωας που επιστρέφει νικητής. Επιστρέφει, αλλά με πόσες απώλειες; Δεν υπάρχει καμία αναφορά στις υπόλοιπες περιπέτειες του ήρωα ή στον χαμό όλων των συντρόφων του και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι το μοναδικό μελανό σημείο στο τραγούδι. Θα ήθελα να αναπτυχθεί για να περιγράψει όλο το έπος της Οδύσσειας. Αλλά αυτές είναι οι παραξενιές ενός οπαδού.
Εδώ η μουσική γίνεται πιο μελωδική, μελαγχολική. Αντικατοπτρίζει την εξάντληση του ήρωα. Δεν είναι πλέον ο βασιλιάς-πολεμιστής, αλλά ένας ναυαγός που παρασύρεται από τα κύματα προς την Ωγυγία (το νησί της Καλυψώς), που δυστυχώς δεν έχει δικό του part στο τραγούδι, προς το νησί των Φαιάκων, την Κέρκυρα, που επίσης λάμπει δια της απουσίας του και, τελικά, προς την Ιθάκη.
Το “Drifting Home” προετοιμάζει το έδαφος για την τελική κάθαρση. Είναι η ηρεμία μετά την καταστροφή, όπου η επιθυμία για την πατρίδα παραμένει η μόνη κινητήριος δύναμη. Παρά την απουσία στίχων, λειτουργεί ως μια συναισθηματική γέφυρα, αποδίδοντας τη μοναξιά και την εξάντληση του Οδυσσέα καθώς πλησιάζει στο τέλος της περιπέτειάς του.
- “Part VII – The Fate of the Suitors / Champion of Ithaca”
Φτάνουμε στην κορύφωση του έπους, αλλά και του τραγουδιού. Οι Symphony X επαναφέρουν το theme από την αρχή του τραγουδιού, δείχνοντας έτσι πως ο κύκλος ετοιμάζεται να κλείσει.
Η Αθηνά (εδώ χρησιμοποιείται το ρωμαϊκό όνομα Minerva, αλλά τους το συγχωρούμε) μεταμορφώνει τον Οδυσσέα σε ζητιάνο, για να μπορέσει να μπει στο παλάτι απαρατήρητος, προκειμένου να ελέγξει την κατάσταση. Οι Symphony X αποδίδουν σωστά τον ρόλο της Αθηνάς ως προστάτιδας και στρατηγικού νου πίσω από τον ήρωα.
Εδώ οι μνηστήρες δεν αντιμετωπίζονται σαν αντίζηλοι ή απλά αντίπαλοι του ήρωα. Αντιμετωπίζονται ως υβριστές και βλάσφημοι. Διέπραξαν ύβρη, γιατί έδειξαν ασέβεια απέναντι τόσο στην ιερότητα της φιλοξενίας όσο και στην ίδια την Πηνελόπη.
“As I spy so many who eye my Queen
I’ll make them pay for this blasphemy… All will see…” υπόσχεται ο Οδυσσέας. Απαλλαγμένος από το βάρος του ταξιδιού, αποδεικνύει ότι είναι ο πρωταθλητής της Ιθάκης.
“…A contest of valor
‘to pierce all the rings
in a single arrow’s flight’
Yet, not a one can string the bow…”
Όλοι ξέρουμε τι ακολουθεί μετά. Η εκδίκηση του Οδυσσέα είναι ολοκληρωτική. Οι Symphony X του τη χαρίζουν με ένα επικό κλείσιμο. Οι στίχοι γίνονται αιματηροί, η μουσική ακολουθεί και…
“…revenge burns in my heart
thrashing and slashing down all my foes… to claim the throne…”
Το τραγούδι τελειώνει με τον ήρωα να μονολογεί για όλα όσα έχασε και τη νέα ζωή που ελπίζει να ζήσει από εδώ και πέρα. Η Οδύσσεια τελειώνει, όχι με το ταξίδι, αλλά με την επιστροφή στην ταυτότητα του ήρωα. Ο Russell Allen ερμηνεύει το “I’m finally home” με μια ανακούφιση που κάνει τον ακροατή να νιώθει το βάρος των είκοσι χρόνων περιπλάνησης.
Αν η Ιλιάδα (και το “Achilles, Agony and Ecstasy” των ManOwaR) ήταν ο ύμνος στη φωτιά, τον χαλκό και την αδυσώπητη σύγκρουση, η Οδύσσεια των Symphony X είναι ο ύμνος στην ανθρώπινη αντοχή και τη στρατηγική ευφυΐα.
Ο Michael Romeo και η παρέα του δεν έφτιαξαν απλώς ένα μεγάλο σε διάρκεια τραγούδι· δημιούργησαν έναν μουσικό χάρτη της ανθρώπινης ψυχής. Από τον θρίαμβο της Τροίας στον τρόμο του Πολύφημου, από το απόκοσμο κάλεσμα των Σειρήνων στην αιματηρή κάθαρση της Ιθάκης, το “The Odyssey” μας θυμίζει ότι ο μεγαλύτερος εχθρός δεν είναι πάντα ένας οργισμένος Θεός ή ένα θαλάσσιο τέρας, αλλά ο χρόνος και η απόσταση από αυτό που αποκαλούμε “σπίτι”.
Αν η Ιλιάδα μας έμαθε πώς να πεθαίνουμε με δόξα, η Οδύσσεια μας έμαθε πώς να επιβιώνουμε με πείσμα. Και οι Symphony X, με τα 24 λεπτά αυτού του progressive ολέθρου, κατάφεραν να αποδείξουν ότι ο Όμηρος, αν ζούσε σήμερα, δε θα κρατούσε λύρα, αλλά μια ηλεκτρική κιθάρα συνδεδεμένη στον ενισχυτή της ιστορίας.
Το τραγούδι έφτασε στο τέλος του λοιπόν. Άραγε εδώ και πόση ώρα η βελόνα του πικάπ γυρνάει άπραγη πάνω στο βινύλιο; Είμαι πάλι βυθισμένος στις σκέψεις μου. Νιώθω αποστραγγισμένος από ενέργεια. Λες και ταξίδευα εγώ για 20 χρόνια μακριά από την πατρίδα μου. Λες και οι σειρήνες ρούφηξαν όλη τη ζωτική μου ενέργεια σε μια συζήτηση για τη ζωή και τον θάνατο. Λες και πρέπει να τιμωρηθώ επειδή έφαγα τα βόδια του Ήλιου. Κι όμως, πρέπει να βρω τη δύναμη να ανοίξω ένα ακόμη βιβλίο. Να βάλω ακόμη ένα βινύλιο να παίζει. Να συνδυάσω όλα όσα με κάνουν να αγαπάω αυτή τη μουσική με το πάθος μου για τη λογοτεχνία. Μέχρι την επόμενη φορά λοιπόν…
Καλή ακρόαση